Khazohpa Chana dopa achuna – The Doctrine of God
Jul 27th, 2009 | By admin | Category: TheologyKhazohpa Chana dopa achuna (The Doctrine of God – Theology Proper) pachhohpa
By Chatlai
1. Biehmia (An Introduction):
Theology cha ‘Khazohpa thatih achuna’1. a cha. Krizyhpa Theology eima tah khiah cha Krizyhpazy Khazohpa eima pahnodah achuna kha vaw cha ta, zyhna hropazy chhaota amo theology2 ama hneichyu thei hra tahna a cha. Zyna hropazy chhaota ama khazohpazy thatih maniah vaw chho thei ei ta, “Khazohpa cha cha hawpa na a cha,” maniah vaw tah ei sala eima Khazohpa achana ei pahnopasia vei khiah cha amo ama reihpa cha zy tlamaw anao kaw aw. Chavata he heta atlahpipa pahnothei n’awpa chata pachhuahpanohpa a cha.
Theology tahpa he Grika reih sano – theos – Khazohpa nata logos – biezy or biereipazy or phuahluahna tahna vaw cha ta, he Grika reih paliena dopa cha, ‘Khazohpa thatih reina tahna a cha, eima pahno thai chaina dah cha Khazohpa achuna a cha.
Cha hawhta, zyna to heta Khazohpa ama pahno dah chyu ama hnei khai eima tah thei hra aw. Muslim Theology nata Krizyhpa Theology cha alyulei kaw, Buddhism, Hinduism, Sikhism, Toaism, Bahai, etc, a y hluh kaw. Chavata Krizyhpazy ta Khazohpa eima tahpa he eima pahno pasia vei khiah cha maniah ama vaw chho tita zo tlamaw anao kaw thei awpa a cha.
Krizyhpa Theology liachhao Khazohpa achuna yta, Sata thatih achuna, Valyuchapazy achuna, Krista thatih achuna, chyhsapa achuna, etc, zy a y pachhuah khai heih. Khazohpa chana dopa achuna cha – Theology Proper – Khazohpa achuna dopa/hmeiseihpa tahpa ta ano eihta achupa a cha. He liata eima chu awpa he Theology proper – the doctrine of God tahpa chhaota reipa cha a cha.
‘Khazohpa cha ahy e?’ tahpa he hiahrina peimawh kawpa cha ta, a pachhoh kawpa ta rei aru kawpa hmo a cha eima tah thei aw. Biehrai liata Khazohpa chana areina he ahluh hmeiseih. Thokhazy pawpalasa ei sila: Khazohpa cha Thlahpa a cha (Zawhana 4:24), Khazohpa cha Khaih-na a cha (1 Zawhana 1:5), Khazohpa cha Kyhpachana a cha ( 1 Zawhana 4:16). Khazohpa cha mei hawhta pakatuhpa (Hebrai 12;29), etc, etc, He eima vaw palasa chiehpazy heta Khazohpa chana achhopaki eima tah thei aw ma? Tah thei aru kaw. A y via chheih thlaha vata.
Khazohpa thatih (Biehrai) achupa (Theologian) hlupi ta chhopasia eita, reih tia leipa aw pita, Westminster Catechism – Westminster liata theologian hlupi apopakhypa zyta pachuna dopazy ama rona liata cha he hawhta sopa a cha. He he keimo ECM, CCIM, MEC, Baptists, Presbyterians, etc (Reformed traditions) nawh ta eima py tlahpipa chhao a cha hra. He hawh ta:
Khazohpa cha “Thlahpa, Chhazaw ypa, anano beihleipa, anoh ta tah a ypa, thaina sona, thatlona, pathaina, ryureidona, phana nata biedopa a cha,” tahpa ta ama soh. 2
Khazohpa chhopasia he hmoru kawpa tlao a cha tahpa achhopasia kaw. Ano cha ano khota a ypa, chyhsa cha ataopa tlao eima cha vata maniah ataotuhpa cha kaw pahno khai aru hmeiseihpa a cha.
2. One God – Khazohpa pakha zie tlai a y? – Monotheism – Khazohpa pakha:
Biehrai ta asiahlia kawpa ta Khazohpa cha pakha dei a y tahpa a reih.
Isai 45:5. – “Keima he Khazohpa ei cha, ahropa y tla vei ei, keima leipa ta Khazohpa hropa y vei ei -
Biehrai liata he he asia kawpa ta ei hluhpi eima hmo thei. Isaiah 43:10; 44:6; 45:14,18, 21, 22; 46:5,9. Zawhana 17:3, 1 Kawrini mozy 8:5-6, Kalatia mozy 4:8-9.
“.. Keima he athaona nata achhana ei cha, keima leipa ta Khazohpa hropa y vei ei.” – Isai 44:6.
“Keima he Abeipa ei cha, ahropa y vei ei, keima leipa ta Khazohpa hropa y vei ei,” – Isai 55:5
3. Khazohpa cha Manoh-Pathoh-pakha (Trinity) Khazohpa a cha:
Chahrasala, Paw, Sawchapawpa nata Thlahpa Pathaipazy cha Khazohpa ama chakhai zie ary liatapazy tawhna heta eima hmo thei:
3.1 Manoh-pathoh-pakha (Trinity) pakhonazy
| Ama chanazy | Paw | Sawchapawpa | Thlahpa Pathaipa |
| Khazohpa ta awpa ama cha | Philipi mozy 1:2 | Zawhana 1:1 & 14, Kaolaosa 2:9 | Hmataopazy 5:3-4 |
| Taotuhpa (creator) | Isai 64:8 | Zawhana 1:3, Kaolaosa 1:15-17 | Zawba 33:4, 26:13 |
| Thyuhei | 1 Thesa 1:10 | Zawhana 2:19, 10:17 | Rawma mozy 8:11 |
| Eima cholia ama Pahra chyu | 1 Kawri 6:16 | Kaolaosa 1:27 | Zawhana 14:17 |
| Suto liata y | 1 Abeizy 8:27 | Mathai 28:20 | Hlazy 139:7-10 |
| Hmoto pahnokhai | 1 Zawhana 3:20 | Zawhana 16:30, 21:17 | 1 Kawri 2:10-11 |
| Pathaituhpa | 1 Thesa.5:23 | Hebraizy 2:11 | 1 Pity 1:2 |
| Hrona pietuhpa | Athaona 2:7, Zawhana 5:21 | Zawhana 1:3, 5:21 | 2 Kawri 3:6, 8. |
| Akaona (fellowship) | 1 Zawhana 1:3 | 1 Kawri 1:9 | 2 Kawri 13:14, Philipi mozy 2:1 |
| Chhazaw a ypa | Hlazy 90:2 | Mika 5:1-2 | Rawma mozy 8:11, Hebrai 9:14 |
| Rei (will) ahneipa | Luka 22:42 | Luka 22:42 | 1 Kawri 12:11 |
| Bie areihpa | Mathai 3:17, Luka 9:25 | Luke 5:20, 7:48 | Hmotaopa 8:29, 11:12, 13:2 |
| Kyhpachana | Zawhana 3:16 | Ephisi’zy 5:25 | Rawma’zy 15:30 |
| Palohru acharoh | Zeremiah 17:10 | Biephua 2:23 | 1 Kawrini 2:10 |
Chakhiah acho liata palasapazy tawh heta Paw, Sawchapawpa nata Thlahpa Pathaipazy cha Khazohpa hawhta ala khai tlohta kheita Khazoh pathoh ama y tahna ma a cha aw?
Khazohpa cha manoh-pathoh-pakha Khazohpa (Triune God) a cha tahna a cha.
3.2 Khazohpa cha pakha (One God) cha tlohta Manoh-pathoh-pakha a cha theina chhopasiana:
Khazohpa cha a y tahpa angiapa ha pita, Paw, Saw nata Thlahpa Pathaipazy he kheita ama chhokhah dah nata ama raihria dah, Khazohpa ama chakhai ma tahpa hawhpa hiahrina – Khazohpa chana (the nature of God) he eima pacha awpa a peimawh kawpa a cha.
A eih pachaipa ta Biehrai liata bo nata chah liata Manoh-pathohpakha tahpa reihkah hmo awpa y tla tlohleipa ta kheita zie he hawhta Trinity tahpa he Khazohpa chana dopa a chama tahpa cha hiahrina peimawh kawpa tlai a cha hra. Krizyhpenawh pita Khazohpa cha Manoh-pathoh-pakha (Trinity) na a cha eima tahna chhapa cha, Khazohpa ta Paw, Sawchapaw (Zisu) nata Thlahpa pathaipazy ta a chazie Biehrai liata eima hmotheipa nata Saw nata ThlahpaPathaipazy chhao he Paw nata alyu khaipa ama chazie Biehrai ta maniah a pachu vata a cha. He he chhopasia aru kawpa chata, achhopasiana anaona zieta taopa chasala cha Paw ngalah he Khazohpa chasala Zisu nata ThlahpaPathaipazy cha Khazohpa achaleipa ta rei he Muslim (Mosolman) nawhzy ta Khazohpa pakha achhypa tah ei chita pathoh dua nama hnei maniah ama tah tyhna liana heta arai nao kawpa ta eima chhy thei aw. Chasala, Trinity eima chhopasia khiah cha ama no avah aw ta, Khazohpa cha pakha hlata hluviapa chahlei vei – Manoh-pathoh-pakha acha tahpa cha ama pahno pasia thei hra aw.
Khazohpa cha pakha dei y ta, mongyu reih la tawhta he patho-pakha achana chhao he chyhsa reihkah eima hneipa heta chhopasia aru kawpa cha ta, Pakha tah tlo pita patho achapa cha kheita zie raima a cha tahpa he chhopasia aru kawpa rai a cha. Eima chhopasia thailei vata y vei, adovei, chavei eima tah thai n’awpa y hlei vei tahpa kha pahno awpa peimawh kaw aw.
Chakhiah, khazia cha hawhta chhopasia thai lei awpa cha eima py thlah ha? tahpa he hiahrina a y thei awpa a cha. Adokaw. Eima pyna chhapa cha Biehrai liata Khazohpa – Paw hmotaopa momaih cha Sawchapawpa (Bei Zisu) nata Thlahpapathaipa zy chhaota ama tao thlah hra vata tlao a cha. Keimo ta eima khohkaw vata eima tao chhyhpa chavei. Trinity chabie (word) tahpa chhao he Biehrai liata hmo awpa y vei, chasala Khazohpa aphualuah dah a cha vata asia kawpa ta Khazohpa ta pakha dei cha nata atah khaoh chhaota pathoh la ta ala vata he he Trinity tahpa hena eima pahno thai dah nata Khazohpa aphualua dah a cha tahpa ta Krizyhpazy ta eima py khaipa a cha. Apyleipa py thokha cha Krizyhpa cha vei ei, asiechheipa (cult, herery, etc) ama cha tahpa ama hlao tyh.
Biehrai parohpa nata athiehpa liata Khazohpa ta kei he Trinity ei cha tahpa areina ala tla vei, chasala Khazohpa hmotaodah nata raihriadah eima mo khiah cha pakha dei chaleipa ta Pakha na ei chah tah tlota hmo-sathoh la ta tlao ala vata pahno thai n’awpa ta Trinity Khazohpa na a cha, Triune God tahpa ta eima py chyupa tlao a cha. Chyhsa pathoh tahna chaleipa ta Pakha kha pathoh ta a y eima tah awpa a cha aw. Chyhsapa liata he he hmotheipa achalei vata pahnothai aru kaw. Khazohpa chata deikua cha hmotheipa a cha, Biehrai ta a pachu vata. Ary liata eima mo pasia lyma aw.
He Khazohpa thatih achuna he he Theology (Theo- Khazohpa, logia – achuna) la lia cha ‘Khazohpa thatih achuna dopa’ – ‘Theology Proper’ – the Doctrine of God tahpa ta achupa a cha. Khazohpa cha Paw, Sawchapawpa nata Thlahpa Pathaipa Manoh-pathoh-pakha Triune God tahpa ta liahsa asia hliapa ta apy khai chiehpa a cha ba.
Achhopasia: Paw, Sawchapawpa nata Thlahpa Pathaipazy cha Khazohpa tahpa Biehrai liata palasa khaipa ama cha:
a) Paw Khazohpa alana thokha: Zawhana 6:27, 1 Pity 1:2
b) Zisu Krista Sawchapawpa alana thokha – Zawhana 1: 1 & 18, Titu 2:13
c) ThlahpaPathaipa alana thokha – Hmotaopazy 5:3, 4.
3. 4. Paw Khazohpa nata Sawchapawpa Khazohpa cha Manoh ananopa ama chazie ary liata palasapa liazy heta eima hmo thei:
- Krista cha Paw nata ama lyleizie a reih: Zawhana 5:32, 37
- Tuapa nata tuatuhpa ta reipa a cha. Zawhana 10:36, Kalatia 4:4.
- Sawhneichhohpa nata ahneituhpa ta – Hlazy 2:7, Zawhana 1:14, 3:16).
3.4. Paw nata Sawchapawpa cha Thlahpa Pathaipa tawhta ananopa ama chazie alanazy:
- Bei Zisu ta Paw nata Thlahpa pathaipa tawhta anano zie a reih. Zawhana 14:16, 17.
- Thlahpa cha Paw tawhta apuapa a cha – Zawhana 15:26.
- Thlahpa Pathaipa cha Paw nata Saw ta ama tuapa a cha – Zawhana 14:26, 15:26 nata Kalatia 4:6 zy.
Acho liata palasapazy tawhna khita Khazohpa cha pakha (One God) dei y ta ano deikua Paw, Sawchapawpa nata Thlahpa Pathaipazy cha Khazohpa ama chakhai tahpa palasa ta, chana no-eihpa ahneipa sai ama cha tahna acha heih vata, Khazohpa pakha a y tloh khiah cha Manoh-pathoh-pakha (Trinity) Khazohpa tahpa ta eima py vei khiah cha Khazohpa chana kha eima hmo dah adovei tahna a cha aw. Chavata, chyhsa liata he hawhpa chana he y thei vei, Khazohpa deikua cha angiapapazy chata angiapana ta Abie tah arei ha vata a y thei tahpa ngiapana ta eima pyh. Khazohpa cha ngiapana leipa ta apaloh patla thei rimapa chaleipa ta. (It is impossible to please God without faith) ama tahpa chhao a cha hra. Mathematics asahpa py ahnaipazy cha ta cha pahno thaipa chavei, ama pahno thailei vata adovei tah awpa kha hmo ado leipa a cha aw.
3.5 Trinity Pachuna adoleipazy chhopasiana: (Chyhsa liata cha hmotheipa chavei)
- He Manoh-pathoh pakha he buakha apalana chaleipta ta chhazaw ta a y thlahapa acha zie Biehrai ta a reih.
- Biehrai ta Bie (Word- Zisu reina) cha khizaw athaona tawhta Paw hawhta a yzie a reih. Zawhana 1:1, 2, Philipi mozy 2:6.
- Biehrai ta Krista cha athaona tawhta a yzie reina – Zawhana 1:18, 8:58, Kaolaosa mozy 1:15-17.
- Saw nata Paw khizaw padua hlata ama ykhohzie reina – Zawhana 17:5, 24.
- Khizaw cha Zisu Krista (Khazohpa achana reina) taopa a cha – Zawhana 1:3, 1 Kawrini mozy 8:6, Kawlaosa mozy 1:16 nata Hebrai mozy 1:2, 10.
- Thlahpa Pathaipa chhazaw taihta a yhrana reina – Athaona 1:2, Hlazy 33:6, Hebrai mozy 9:14.
Manoh-Pathoh-Pakha (Trinity) he Khazohpa pathoh a y tahna cha vei. He he ama pahno chhei chai tyhna a cha hra. Pathoh hawhta alyu thlahpa he chyhsa eima reihkah ta adaih lei va chhao tlao a cha hri. Chyhsa pakha pathohpa he ybeih leipa pita, Khazohpa deikua cha a y vata, chyhsa ta eima reih n’awpa eima pahno lei va tlao a cha. Pathoh hawhta alapa alyu nota Pakha dei a cha.
- Khazohpa Chyhsa eima tah nota eima nuapa cha Paw, Saw nata Thlahpa Pathaipazy reina cha ta pakha chyu hawhta reih hra ei sila chyhsa pathoh Pawla, Pity nata Zawhana pathoh eima reihna hawhta cha vei. Reihkah hropa chyhsa manoh pathoh-pakha ano eihta reina he eima hneilei vata tlao a cha. Chyhsapa reihkah liata y vei. Pakha cha ta, pathoh hawhta rai hria ta, y hra ta, alahra ta, a cha hra. Cha cha Khazohpa a cha. Chyhsa hawhta kha pacha eima chhuah vata Pakha Pathoh kheita a cha thai aw tahpa ta pachana maniah apie chyu chyupa a cha.
- Khazohpa Manoh-pathoh-pakha eima tahno he ta Khazohpa achapa Paw, Saw nata Thlahpa Pathaipazy cha pachhaithaipa chavei ei. Paw dei he Khazohpa tahpa chhopasiana kha aki thei vei, Sawchapawpa nata Thlahpa Pathaipa chhaota Khazohpa eima tahpa kha atloh tahna a cha. Acho liata bo nata chah eima rei chiehpazy khata achhopasia kaw.
3.6. Manoh Pathoh pakha pazy he ama lyu (The three persons are equal):
- Khazohpa chana cha ama cho liata a y chyu:
- Paw ngalah ta Khazohpa chaleipa ta, Khazohpa cha Paw, Saw nata Thlahpa Pathaipa a cha. Paw tahpa ta achhopasiapa chhao cha Khazohpa aphuahluah dah ananona manoh pakha kha a cha. Paw tahpa ngalah heta Khazohpa chana kha aki vei tahna a cha.
- Sawchapaw ngalah ta Khazohpa chahraleipa ta, Paw nata Sawchapawpa chhaota a cha. Saw cha Paw tawhta ananona cha ta, ano cha Paw ta Khizaw pachha/chatlai awpa ta atuapa a cha. Cha tawhta Paw nata Sawchapawpa ta Thlahpa Pathaipa chhao atuahpa hra.
- Thlahpa-Pathaipa cha ano ngala/ ano eihta Khazohpa chahraleipa ta, Paw nata Saw chhao ta Khazohpa a cha. Ano chhao cha Paw nata Saw tawhta pananopa a cha heih tlo hra vata ananopa (distinct) manoh a cha hra, Paw nata Sawchapawpa ta ama tuapa a cha.
- He mohchhoh sathohzy he ahma dah dopa liata hma awpa chi a cha aw:
Paw, Sawchapawpa nata Thlahpa-Pathaipazy cha chyhsa (keimo) la ta pakhona ta eima rei khiah cha Pawla, Pity nata Zawhana chyhsa pathoh hawhta rei tlamaw anao kaw aw, kha hawhta chahlei vei tahpa pahno awpa a cha.
3.7. Atlahpakyna:
Pahno awpa abyuh kawpa, apeimawh kawpa cha Biehrai a zydua ta mopa ta Trinity cha asiakawpa ta ala tahpa he a cha, Biehrai tlahkah/chahkha ngala mopa ta chaleipa ta a ualua ta mopa ta ala tahna a cha. Apakhopana alyu kawpa cha daihti he hmapa cha mawhla akhochiehpa, asiangahaipa nata avaw y heih awpa he daihti sakha reina achapa hawhta eima tah thei aw, Paw cha y khaovei tahna deikua chavei, pakhopana ta chhopasia khai thai leipa dei he Khazohpa chana cha Biehrai ta maniah achhopa a cha.
Paw deita ta Khazohpa chaleipa ta, Zisu Krista deita ta Khazopa chahravei, Thlahpa Pathaipa deita cha hravei, kha manoh-pathoh khata Khazohpa pakha tlao a cha. Chavata, Mara reih lia chhaota chyhsa patho-pakha tah leipa pita, manoh-pathoh-pakha eima tahpa a cha, eima pahno thai via n’awpa ta he he eima hma tyhpa a cha. Chyhsa pathoh pakha chaleipa ta, pakha manoh pathoh tlao a cha tahna a cha. Chavata, Zisu cha Khazohpa a cha tahpa tlyma, Paw Cha Khazohpa a cha, tahpa nata Thlahpa Pathaipa cha Khazohpa a cha tahpa reihkah zy cha ado khai thlah tarawpa ta, pakha ngalah ta Khazohpa chavei tahpa kha eima sia awpa a peimawh kawpa a cha hra.
Notes:
-
- Khazohpa chana ngala dei khata hiahrina eima hneihluh kaw aw, achhapa cha Abeipa Zisu Krista chana ta Khazohpa chana kha thata biehneina ahnei vata, Krista thatih achuna (Christology) chyupa tahpa chhao tao heihpa cha ta, cha chhao cha reih heih ma y. Cha hawh ta, Thlahpa Pathaipa Thatih achuna (Pneumatology – the doctrine of the Holy Spirit) chhao Khazohpa acha zie rei pakawhna chhao ano-eih ta tao heih hrapa a cha. Rei pazao lyma awpa a cha aw.
- Hiahrina zydua cha comment liata liata paphao lyma theipa a cha aw.
References:
-
- Christian Theology [Grand Rapids, MI: Baker, 2001], 22.
- The Greek-English Lexicon, Lidell and Scott.
- The Westminster Shorter Catechism, A.D. 1647 [online: epc.org]
- Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine, Wayne Grudem, Zondervan 1995.
- Christian Theology, by Millard J. Erickson, Baker Academic, 1998
- Introducing Christian Doctrine (2nd Edition), Millard J. Erickson, Baker Academic, 2001.
- The Trinity, Christian Apologetics and Research Ministry online, Matthew J. Slick 2002.
- Systematic Theology, Louis Berkhof, Wm. B. Eerdmans Pub. Company, 1996


